ΔΕ ΜΑΣ ΕΧΕΙ ΟΥΤΕ Ο ΧΑΡΤΗΣ. Ή ΜΗΠΩΣ ΜΑΣ ΕΧΕΙ;

Οι νεοέλληνες δεν τα πάνε πολύ καλά με τους χάρτες. Γι’ αυτό αγοράζουν αφειδώς GPS. Οι αρχαίοι Έλληνες βέβαια τα πήγαιναν καλύτερα. Είχαν ανάγκη βλέπετε να απεικονίσουν τα ταξίδια τους, να χαράξουν τα παράλια, να επισημάνουν τα επικίνδυνα θαλάσσια περάσματα. Ωστόσο η πρώτη εμφάνιση χάρτη δεν είναι ακριβώς ελληνικής καταγωγής. Τη συναντάμε στον οικισμό Τσατάλ Χουγιούκ, στην Ανατολία, στη γείτονα χώρα και έχει προσδιοριστεί κάπου πίσω στο 7500π.Χ. Στην πράξη πρόκειται για μια τοιχογραφία 3 μέτρων που αναπαριστά την κάτοψη του οικισμού. Εν συνεχεία απαντώνται χάρτες στο Μινωικό (1700 π.Χ.) και στο Βαβυλωνιακό πολιτισμό (14^ος αι. π. Χ.). Η περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα στην ομηρική Ιλιάδα αποτελεί μια έξοχη μορφή χωρικής αποτύπωσης:

«Βάζει τη γης, βάζει τη θάλασσα, βάζει τα ουράνια πάνω (….)

κι ακόμα παίρνει βάζει απάνω του δυο πολιτείες ανθρώπων (….)

Κι ακόμα βάζει το περίτρανο του Ωκεανού ποτάμι

στου σκουταριού του στέριου ολόγυρα το πιο ακρινό στεφάνι».

(Όμηρος, ΙΛΙΑΔΑ, ραψ. Σ, στιχ. 483,490,607 , Μτφρ. Ν. Καζαντζάκη – Ι.Θ.Κακριδή., ΟΕΔΒ, Αθήνα 1985)

Η μεγάλη πρόοδος επιτελέστηκε στην Αίγυπτο, όπου έπρεπε να καταμετρούν τα χωράφια μετά τις πλημμύρες του Νείλου. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος γίνεται έτσι ο πατέρας της Γεωγραφίας και κατασκευάζει πληθώρα χαρτών, μεταξύ των οποίων και των πρώτο χάρτη της Οικουμένης, δηλαδή του χώρου γύρω από τη Μεσόγειο (2^ος αι. μ.Χ). Τη σκυτάλη παίρνουν οι Άραβες μέχρι το Μεσαίωνα όπου εμφανίζεται ο εντυπωσιακός Tabula Rogeriana, δώρο του Μοχάμεντ-αλ- Ιντρίσι στον Ρογήρο Β’ της Σικελίας (1154 μ.Χ.):

Η πραγματική επανάσταση όμως στους χάρτες γίνεται την εποχή των μεγάλων ανακαλύψεων και εξερευνήσεων, όπου οι πολύτιμοι πορτολάνοι (ναυτικοί χάρτες) άξιζαν περιουσίες και, κυρίως, ζωές. Η σταθερή μαγνητική πυξίδα, το τηλεσκόπιο και ο εξάντας δίνουν νέα ώθηση στη χαρτογράφηση από τον 15 αιώνα, επιτρέποντας μεγαλύτερη ακρίβεια. Οι χάρτες αρχίζουν τότε να μοιάζουν κάπως με τους σημερινούς. Από το 16^ο αιώνα αυξάνεται λοιπόν και η ποσότητα και η ποιότητα των χαρτών, μέχρι τον πανέμορφο χάρτη Theatrum Orbis Terrarum (1570),και τους χάρτες του Μercator, του Φλαμανδού που εισήγαγε τους σφαιρικούς χάρτες.

Από μικρός αισθανόμουν μιαν έλξη για τους χάρτες και τα μυστικά τους. Ήταν για μένα όχι τόποι, μα μη-τόποι, ουτοπίες στις οποίες μπορούσα να τρυπώσω μόνο με τη φαντασία. Έτσι δεν ήταν σπάνιες οι φορές που ρέμβαζα μπροστά σε ένα χάρτη, όπως κάποιος άλλος μπροστά σε μια τοπογραφία ή μια φωτογραφία.

Σε όλη αυτή την περιοδολόγηση όμως, δε σας το κρύβω, έψαχνα απεγνωσμένα να βρω έστω και μια αχνή απεικόνιση του Μεγανησίου. Υπήρχαν αραιά και που κάποιες άτεχνες και με αδρές γραμμές αποτυπώσεις των Ιόνιων νησιών, αλλά ασφαλώς αυτές ανήκαν στα μεγαλύτερα και γνωστότερα, την Κέρκυρα, την Κεφαλονιά, το Τζάντε. Είχα υπόψη μου κάποιους αρκετά μεταγενέστερους χάρτες, κυρίως από την εποχή της Γαλλικής και Αγγλικής κατοχής των Επτανήσων, αλλά δε με ικανοποιούσαν καθόλου τέτοια ευρήματα. Η εποχή είχε προχωρήσει πολύ στο τέλος του 18^ο αι. και η χαρτογράφηση ήταν ήδη ανεπτυγμένη αν όχι και επιστήμη. Όχι, έψαχνα κάτι παλιότερο, χωρίς να είμαι καθόλου βέβαιος ότι θα το βρω. Σε μεσαιωνικούς και αναγεννησιακούς χάρτες, τίποτα! Ούτε Τάφος, ούτε Ταφιούσα, ούτε Μεγανήσι. Όχι πως έλπιζα να ξεθάψω και κανέναν πτολεμαϊκό θησαυρό, αλλά όπως και να το κάνουμε, ένιωθα πως τους έρμους του Μεγανησιώτες, δε μας έχει ούτε ο χάρτης!

Σε δοθείσα ευκαιρία προσπάθησα να επισκεφτώ την εκπληκτική Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη στο Μιλάνο, μεταξύ άλλων και για τους πολύτιμους χάρτες της.

Η μεγανησιώτικη γκαντεμιά μου έφερε την επίσκεψή μου σε περίοδο υπολειτουργίας της και έτσι δεν μπόρεσα ούτε μέσα να μπω. Ήμουν όμως πεπεισμένος ότι αν υπήρχε τέτοιος χάρτης, του 17ου αιώνα ή παλιότερος δηλαδή, θα έπρεπε να είναι ιταλικός. Έψαξα διαδικτυακά διάφορες χαρτοθήκες, αλλά μάταια. Παράτησα κάποτε το εγχείρημα απογοητευμένος. Στην εισήγησή μου στο προπέρσινο Πολιτιστικό Συμπόσιο στο Μεγανήσι έδειξα ό,τι παλιότερο διέθετε το αρχείο μου: έναν χάρτη του 1790.

Όμως τίποτε στο Μεγανήσι δε διαρκεί παντοτινά. Ούτε η προαναφερθείσα γκαντεμιά! Τις προάλλες, έτσι όπως σκάλιζα τυχαία κάποιες ιστοσελίδες με βιβλία ξεπετάχτηκε κυριολεκτικά μπροστά μου μία με παλιούς συλλεκτικούς χάρτες. Σε χρόνο dt βρέθηκα να κοιτάω κατάπληκτος τον παλιότερο γνωστό χάρτη που εμφανίζει το Μεγανήσι! Είναι αυτός που βλέπετε στην εικόνα.

Ο χάρτης περιλαμβάνεται στη συλλογή «Arcano del Mare» (Μυστήριο της Θάλασσας) και εμφανίζεται ως «carta particolare del mare Mediterraneo che comincia con il capo Spartivento è Finisce con il capo Matapan bella Morea» .

Έχει διαστάσεις 48 Χ 74,5 εκ. και διατηρείται σε εξαιρετική κατάσταση. Η γκραβούρα φιλοτεχνήθηκε από τον Αντόνιο Φραντσέσκο Λουτσίνι σε μπαρόκ στυλ, στο τυπογραφείο του Φραντσέσκο Ονόφρι στην Φλωρεντία. Το συνολικό έργο πήρε σαράντα χρόνια για να προετοιμαστεί και δώδεκα για να εκτελεστεί! Και η χρονολογία του συγκεκριμένου χάρτη; 1646, παρακαλώ! Διαπίστωσα ότι ο ιδιοκτήτης της συλλογής ήταν Άγγλος, γεγονός που εξηγούσε γιατί δεν το έβρισκα στα μέρη που έψαχνα. Και μάλιστα όχι οποιοσδήποτε Άγγλος, αλλά ο Δούκας του Νορθάμπερλαντ και κόμης του Γουόργουικ, ο εξοχότατος Ρόμπερτ Ντάντλεϊ.

Θα μου πείτε, και λοιπόν; Δεν μπορώ εύκολα να περιγράψω την ταραχή μου, αφού ο εν λόγω ευγενής είχε κάνει ένα πέρασμα από το πρώτο μου μυθιστόρημα, «Το Χειρόγραφο της Πράγας», καθώς ήταν αυτός που είχε χαρίσει τη βιβλιοθήκη του στον Τζων Ντη! Ο κόσμος είναι ,το δίχως άλλο, πολύ μικρός!

Επιστρέφοντας στο χάρτη μας, το νησάκι μας, ακόμα και σε μεγέθυνση εμφανίζεται πολύ μικρό δίπλα στο κάπως άμορφο της Λευκάδας, αλλά αυτό εμένα μου αρκεί. Τοπωνύμια δίνονται μόνο στα παράλια του Ιονίου και λιγοστά στα νησιά. Η Λευκάδα ονομάζεται βέβαια Σάντα Μάουρα και δίπλα συναντάμε τις επιγραφές «Didascalio» νοτιανατολικά και «Dordanello» βόρια. Εκεί που φαίνεται να βρίσκεται το Μεγανήσι δεν υπάρχει προσδιορισμός.

Δυστυχώς, το αντικείμενο βγήκε σε κατάλογο του οίκου Σόθμπυς το 2005, και αυτή τη στιγμή φαίνεται να έχει πωληθεί. Αλλά και απούλητος να ήταν ο χάρτης, δε νομίζω ότι θα μπορούσα να διαθέσω το ποσό για την αγορά του. Η αλήθεια όμως είναι πως δε φιλοδοξώ να γίνω συλλέκτης. Μου αρκεί που ανακάλυψα ότι τελικά, από το 1646, μας έχει και μας παραέχει ο χάρτης!

Υ.Γ. Δε με πήραν δα και τα χρόνια, θα το ψάξω κι άλλο! Αν πάντως κάποιος ξετρυπώσει κάτι παλιότερο, ας μη με αφήσει στην άγνοια!

ΚΟΠΕΛΑ ΠΟΥ ΣΕ ΛΕΝΕ ΦΙΝΙ

"Κοπέλα που σε λένε Φίνι" είναι ο τίτλος του νέου μυθιστορήματος του Δημήτρη Μαμαλούκα, από της εκδόσεις Λιβάνη. Αποκλίνοντας κάπως από τα συνήθη αστυνομικά του μονοπάτια, ο συγγραφέας περιγράφει τον τιτάνιο αγώνα μιας νεαρής γυναίκας για να αποδράσει από τον βασανιστικό εγκλεισμό της σε μια πόλη-εργοστάσιο.

Η εφιαλτική, άχρονη και άτοπη φάμπρικα, βγαλμένη θαρρείς από τις καφκικές σκιές, μεταχειρίζεται τους ανθρώπους σαν αναλώσιμα εξαρτήματα μιας απρόσωπης μηχανής. Η Φίνι όμως δε μοιάζει με όλους τους άλλους. Η θέλησή της αποδεικνύεται πιο σκληρή κι απ' το ατσάλι που η ίδια κατεργάζεται. Ο καθημερινός της στόχος είναι να ζήσει ως το άλλο πρωί, αντιπαλεύοντας την ανελευθερία, τη βαναυσότητα, την εξουθένωση και τον εξευτελισμό με μόνο όπλο την πεισματική αντίσταση και τη συμπαράσταση ενός σκιώδους φίλου. Η μάχη της για επιβίωση θα μετασχηματιστεί όταν θα μάθει την ιστορία κάποιου Λακάν. Του ανθρώπου που είχε κατορθώσει να δραπετεύσει από το κολαστήριο και να διανύσει την αφιλόξενη, χαλικόστρωτη, άνυδρη γη, τη γεμάτη αλλόκοτα θηρία, που περιέβαλλε το συγκρότημα. Του άμδρα που είχε φτάσει ίσαμε το ποτάμι που τον χώριζε από τη Χώρα της Ελευθερίας.

Η τύχη της Φίνι θα αλλάξει όταν θα κατορθώσει να παρεισφρύσει στο θεραπευτήριο της γιγάντιας μονάδας και να βρει δουλειά στο νεκροτομείο. Στους ζοφερούς εκείνους χώρους θα γνωρίσει τα πρόσωπα που θα αλλάξουν όχι μόνο την καθημερινότητα αλλά και τη μοίρα της και που με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο θα την οδηγήσουν στην απόδραση, στα βήματα του Λακάν. Όμως ακόμα και τότε η επιβίωσή της θα αιωρείται διαρκώς στην άκρη μιας εύθραυστης κλωστής. Ο αναγνώστης ζει την αγωνία της ηρωίδας και του συνδραπέτη της Γκον -ενός καθυστερημένου πνευματικά άντρα- μέχρι την άκρη του ποταμιού, στα όρια της ανθρώπινης αντοχής και πέρα απ' αυτά, στις παρυφές του ανέφικτου.

Όμως ο Μαμαλούκας ποτέ δεν έδειξε οίκτο για τους ήρωές του, τόσο που φοβάμαι ότι κάποτε θα τον τιμωρήσουν ομαδικά και παραδειγματικά! Έτσι λοιπόν και η αλύγιστη Φίνι θα έχει ζήσει όλες τις δυνατές αντιξοότητες μέχρι την εσχατιά του ονείρου της, για να βιώσει και μια ακόμη, στο τέλος του συγκινητικού της αγώνα.

Η πόλη-εργοστάσιο σε άλλους θα θυμίσει γκούλαγκ και σε άλλους Γκουαντάναμο. Η ατέλειωτη φυγή πάνω στα γκρίζα χαλίκια σε κάποιους θα φανεί περιπετειώδης και σε κάποιους εξόχως συμβολική. Ποιος όμως είναι ο συμβολισμός που κρύβεται πίσω από την αέναη πάλη του ανθρώπου με τα θηρία ή, ακόμα χειρότερα, με τα ανθρώπινα θηρία; Δε θα πω τι σκέφτομαι. Έχω την αίσθηση ότι ο Μαμαλούκας αφήνει πολλές χαραμάδες ανοιχτές στην αλληγορία του, ακριβώς για να αναπνεύσει ο καθένας μας την αποφορά του δικού του εφιάλτη. Θα παρατηρήσω μόνο ότι η γραφή του Λευκαδίτη έχει φτάσει στην ωριμότητά της, δίχως να απαρνείται τα αγαπημένα του μοτίβα της βίας, του εγκλεισμού, του ψυχολογικού διχασμού ή της εκδίκησης. Εξακολουθεί να σκαρφίζεται ευφυείς σκηνές, να ενορχηστρώνει εφευρετικά την πλοκή του και, κυρίως, να χώνει τα γυμνά δάχτυλα στο κουφάρι μιας δυσώδους κοινωνίας. Στη Φίνι του φρονώ ανήκει μια θέση στην πινακοθήκη των κολασμένων.

Άλλα έργα του συγγραφέα:

-Όσο υπάρχει αλκοόλ υπάρχει ελπίδα, εκδ. Απόπειρα

-Ο μεγάλος θάνατος του Βοτανικού, εκδ. Καστανιώτη

-Η απαγωγή του εκδότη, εκδ. Καστανιώτη

-Η χαμένη βιβλιοθήκη του Δημητρίου Μόστρα, εκδ. Καστανιώτη

-Η μοναξιά της ασφάλτου, εκδ. Λιβάνη

Άλλες κριτικές που ξέρω, αυτές του Νίκου Παργινού και του Librofilo.

ΤΟΝ ΦΤΩΧΟ ΔΕΝ ΤΟΝ ΣΩΖΟΥΝ ΟΥΤΕ ΤΑ VOODOO.

Η Αϊτή είναι μια νησιωτική χώρα στην Καραϊβική, νότια της Κούβας. Φτωχή, άθλια η ζωή των κατοίκων της, κυρίως μικροκαλλιεργητών μάνγκο και καφεόδεντρων. Κάτω από 2 δολλάρια τη μέρα το εισόδημά τους. Μια βασανισμένη χώρα, με ιστορία δουλοκτησίας και αποικισμών, που ταλανίζεται συχνά από τυφώνες και ακόμα συχνότερα από δικτάτορες. Οι κάτοικοι της υποτίθεται ότι είναι ρωμαιοκαθολικοί κατά 80%, αλλά στην πράξη κυριαρχεί η θρησκεία Voodoo, με παγανιστικά τελετουργικά και αφρικανικές ρίζες. Οι Αϊτινοί υποστηρίζουν ότι οι ιερείς (και κυρίως ιέρειες) του Βουντού έφεραν πολλές φορές πεθαμένους πίσω στη ζωή.

Μετά τον χθεσινό σεισμό των 7,1 βαθμών ρίχτερ, η χώρα σχεδόν ισοπεδώθηκε. Δεν έμειναν όρθια ούτε τα κυβερνητικά κτίρια, ούτε οι συνωστισμένες συνοικίες με τις παράγκες. Ο αριθμός των νεκρών ανέρχεται σε εκατοντάδες και πιθανόν χιλιάδες. Απόγνωση, πανικός και θρήνος βασιλεύουν από την πρωτεύουσα Πορτ-ο-Πρενς μέχρι τα σύνορα με τη Δομηνικανή Δημοκρατία. Αμφιβάλλω αν το Βουντού θα τους βοηθήσει να ανασύρουν ζωντανούς τους θαμμένους στα ερείπια.

Όλοι εμείς όμως μπορούμε και πρέπει να κάνουμε κάτι για να βοηθήσουμε. Γιατί όλοι οι θεοί, ακόμα και του Βουντού, κοιμούνται όταν πεθαίνουν οι κολασμένοι ετούτου του κόσμου.

(Σημ:Οι φωτογραφίες είναι από το Reuters)

ΚΑΖΑΜΙΑΣ 2010

Με τόσους μένταλιστ τριγύρω μας, δεν μπορεί λέω, όλο και κάτι από ικανότητα πρόβλεψης θα μας μείνει στο τέλος. Συγκεντρώνομαι λοιπόν... συγκεντρώνομαι...συγκεντρώνομαι και μπίνγκο!

Κυρίες και κύριοι, σας παρουσιάζω τις σημαντικότερες στιγμές του χρόνου που μόλις μπήκε (απρόσκλητος), όπως μου έρχονται οραματικά από την δέκατη τέταρτη (τουλάχιστον) διάσταση.

ΓΕΝΑΡΗΣ:

Τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου εντοπίζονται στην Αρκτική. Σε έκτακτη σύσκεψη των

G-20 αποφασίζεται η επίσπευση του φαινομένου του θερμοκηπίου ώστε να ανέβει η θερμοκρασία της Γης κατά 10 β. Κελσίου και να λιώσουν μιαν ώρα αρχύτερα οι καταραμένοι πάγοι.

ΦΛΕΒΑΡΗΣ:

Το "ελληνικό θαύμα" γίνεται πρώτη είδηση στο CNN, αφού το οικονομικό επιτελείο εξαλείφει οριστικά τη φοροδιαφυγή, εξαφανίζει το έλλειμμα, η χώρα τρέχει με ρυθμό ανάπτυξης 93% και η ανεργία μηδενίζεται, αφού όλοι οι νέοι βρίσκουν δουλειά στα λογιστικά γραφεία για να καταμετρούν αποδείξεις λιανικής που φτάνουν σ' αυτά με τριαξονικά φορτηγά.

ΜΑΡΤΗΣ:

Η Διευθύντρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Μάργκαρετ Τσαν, πεθαίνει από το φονικό ιό Η1-Ν1, αφού είχε αποφύγει να κάνει το εμβόλιο.

ΑΠΡΙΛΗΣ:

Οι Αφρικανικές χώρες συσπειρώνονται σε Ομοσπονδία, κρατικοποιούν τον εθνικό τους πλούτο, παράγουν πυρηνική ενέργεια και αναπτύσσουν φαρμακευτική βιομηχανία. Η τελευταία εξάγει εμβόλια στην Ευρώπη για την κάλυψη των εκεί σοβαρών ελλείψεων. Στη Μαύρη Ήπειρο εντούτοις ανθεί το παραεμπόριο CD, κυρίως από Έλληνες μετανάστες.

ΜΑΗΣ:

Ομάδα επιστημόνων του Χάρβαρντ, υπό την καθοδήγηση του Δρ. Τζέκυλ, καταρρίπτει πειστικά τη "θεωρία της σχετικότητας". Διατυπώνει στη θέση της τη "θεωρία της ασχετοσύνης", σύμφωνα με την οποία τη βγάζουμε δεν τη βγάζουμε τη δεκαετία.

ΙΟΥΝΗΣ:

Η εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Ελλάδας κερδίζει στον τελικό του Μουντιάλ τη Βραζιλία με 4-2 και κατακτά το "Ζιλ Ριμέ". Πολλοί Έλληνες μπαίνουν στις λίστες του Forbes, αφού είχαν προβλέψει το ακριβές αποτέλεσμα στο στοίχημα. Οι παγκόσμιες πολυεθνικές του τζόγου οδηγούνται η μία μετά την άλλη στην καταστροφή.

ΙΟΥΛΗΣ:

Τα παγόβουνα που λιώνουν συνεχώς, κατά ανεξήγητο τρόπο, κατευθύνονται όλα προς την Κοπεγχάγη. Η πόλη εκκενώνεται και η LEGO βαράει φαλιμέντο. Οι διαπραγματεύσεις για την εξαγορά της από τον Μπερλουσκόνι ναυαγούν άδοξα όταν ο Καβαλιέρε μένει "φυτό" από ρέπλικα του Κολοσαίου που του εκσφενδονίζει ένα από τα μοντέλα στη βίλα της Σαρδηνίας.

ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ:

Η βαθιά κρίση που εξακολουθεί να μαίνεται στην Ευρώπη δημιουργεί ένα κύμα οικονομικών μεταναστών προς την Κίνα και τα Αραβικά Εμιράτα. Δυστυχώς, οι αλλοδαποί Ευρωπαίοι έχουν να αντιμετωπίσουν εκτός από την πείνα και τον ξεριζωμό, την κρατική βία και τον ρατσισμό. Ο πρόεδρος του Ο.Η.Ε., ανίκανος να δώσει λύση, αυτοκτονεί για λόγους ευθιξίας.

ΣΕΠΤΕΜΒΡΗΣ:

Η Π.Γ.Δ.Μ. μετονομάζεται σε Δημοκρατία του Σλαβομεγανησίου, αφήνοντας και τις δύο πλευρές ικανοποιημένες και τερματίζοντας το χρόνιο πρόβλημα της ονομασίας. Οι Ισραηλινοί λύνουν οριστικά το Παλαιστινιακό πρόβλημα: ρίχνουν ατομική βόμβα στη Λωρίδα της Γάζας.

ΟΚΤΩΒΡΗΣ:

Ο Ομπάμα και ο Αχμαντινετζάντ μοιράζονται το νόμπελ Ειρήνης. Με ήσυχη συνείδηση οι δύο ελπιδοφόροι ηγέτες ξεκινούν χωρίς καθυστέρηση τις πολεμικές ετοιμασίες.

ΝΟΕΜΒΡΗΣ:

Ανακαλύπτεται πλανήτης σε ηλιακό σύστημα, με τεράστιες εκτάσεις νερού και πλούσια βλάστηση. Για καλή του τύχη απέχει 300 έτη φωτός.

ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ:

Σε διεθνές συνέδριο ανακοινώνεται από έγκριτους αρχαιολόγους, ανθρωπολόγους, αστρονόμους και ιστορικούς ότι το περίφημο εσχατολογικό ημερολόγιο των Μάγια που προβλέπει το τέλος του κόσμου το 2012, κάνει ένα τραγικό λάθος : η καταστροφή θα έλθει ένα χρόνο νωρίτερα.

Ευτυχισμένο το 2011!

ΑΝΤ' ΕΥΧΩΝ

Όσο μπορείς

Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις,
τούτο προσπάθησε τουλάχιστον
όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις
μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου,
μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες.

Μην την εξευτελίζεις πηαίνοντάς την,
γυρίζοντας συχνά κ' εκθέτοντάς την
στων σχέσεων και των συναναστροφών
την καθημερινήν ανοησία,
ως που να γίνει σα μια ξένη φορτική.

Κ.Π. Καβάφης 1913

Ίσως όμως και να μπορέσουμε να κάνουμε τη ζωή μας όπως την θέλουμε. Το εύχομαι ολόψυχα.

ΠΟΣΟΙ ΗΤΑΝ ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΜΑΓΟΙ

Είμαι βέβαιος πως οποιοδήποτε παιδάκι του δημοτικού κι αν ρωτήσετε πόσοι ήταν οι Μάγοι που παραστάτησαν την Γέννηση του Χριστού θα πάρετε αβίαστα την απάντηση: τρεις. Το παιδάκι ίσως και να θυμάται ότι οι Μάγοι αυτοί έφτασαν στη Βηθλεέμ από την Περσία, ότι δώρισαν στο Θείο Βρέφος χρυσό, σμύρνα και λιβάνι και ασφαλώς μεγαλώνοντας θα μάθει και τα ονόματά τους: Γκασπάρ, Μέλχιορ και Βαλτάσαρ. Αυτά τα ξέρουν όλοι, δεν αμφισβητούνται, έτσι δεν είναι;

Αναρωτιέμαι τι θα πω στα παιδάκια μου όταν θα έρθει η ώρα να τους μιλήσω για την ιστορία των Χριστουγέννων. Γιατί απλούστατα οι τρεις Μάγοι δεν ξέρουμε καθόλου αν ήταν τρεις, και πάντως δεν μπορούμε επουδενί να γνωρίζουμε ονόματα και διευθύνσεις.

Οι πληροφορίες που έχουμε για τη νύχτα των Χριστουγέννων προέρχονται, ως γνωστόν, από τους Ευαγγελιστές. Από αυτούς ο Ιωάννης είναι ο λιγότερο σαφής αφού ξεκινάει με το γνωστό φιλοσοφικό λογύδριο για τον Θεό-Λόγο. Ο Μάρκος, στον οποίο αποδίδεται το πρώτο χρονολογικά ευαγγέλιο, παρακάμπτει την πρότερη ζωή του Ιησού, σα να μην υπήρξε ποτέ και ξεκινάει την αφήγησή του από την βάφτιση στον Ιορδάνη. Ο δε Λουκάς δε μιλάει πουθενά για Μάγους. Η μόνη αναφορά που συναντάμε είναι στον Ματθαίο: "Του δε Ιησού γεννηθέντος εν Βηθλεέμ της Ιουδαίας εν ημέραις Ηρώδου του βασιλέως, ιδού μάγοι από ανατολών παρεγένοντο εις Ιεροσόλυμα" (Ματθ. 2:1) . Ο Ευαγγελιστής λοιπόν, λέει "μάγοι" κι όχι "τρεις μάγοι". Τότε από που προκύπτει το αριθμητικό;

Να ξεκαθαρίσουμε εδώ κάποια πραγματάκια. Η λέξη "μάγος" εκείνη την εποχή έχει διττή σημασία. Μάγος ήταν ο Σίμωνας από τη Σαμάρεια ή ο Ελυμά, με την έννοια του γητευτή, του θαυματοποιού ή ακόμα και του αγύρτη. Οι γνωστοί μας όμως της Βηθλεέμ ήταν μάλλον ιεροφάντες. Ο Τερτυλλιανός υπογραμμίζει τον προφητικό Ψαλμό 72 (71) στον οποίο γίνεται λόγος για "βασιλείς Αράβων και Σαβά δώρα προσάξουσι". Για το άστρο που τους οδηγεί (αν και ο Λουκάς μιλάει για άγγελο Κυρίου) έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες, όπως συζυγίες πλανητών κτλ. Ό,τι κι αν ήταν πάντως το σημάδι, οι Μάγοι μπορούσαν να το κατανοήσουν, άρα κατείχαν την επιστήμη της αστρονομίας. Αυτό μάλλον τους κατατάσσει ανάμεσα στους Χαλδαίους, παρά στους Πέρσες. Θα πρέπει να ήταν εντέλει σοφοί από την Ανατολή. Κι όχι μόνο σοφοί μα και άρχοντες, αφού τους υποδέχεται αυτοπροσώπως ο Ηρώδης και φυσικά κουβαλούν μαζί τους πανάκριβα δώρα. Γιατί όμως τρεις; Μήπως επειδή και τα δώρα ήταν τρία;

Ο Ματθαίος, η μόνη αξιόπιστη πηγή μας, δυστυχώς για το μύθο δεν αναφέρει πουθενά ότι ο κάθε Μάγος κρατούσε αντίστοιχο δώρο. Αντίθετα γράφει: "και πεσόντες προσεκύνησαν αυτώ, και ανοίξαντες τους θησαυρούς αυτών προσήνεγκαν αυτώ δώρα, χρυσόν και λίβανον και σμύρναν" (Ματθ. 2:11). Πάει να πει, έβγαλαν τα δώρα τους από τα σεντούκια που τα είχαν αποθηκευμένα. Αυτό όμως μπορούσαν να το κάνουν και δύο Μάγοι. Ή τέσσερις. Ή είκοσι. Ήτανε δυο, ήτανε τρεις ή ήταν χίλιοι δεκατρείς; Άγνωστο.

Υπεύθυνος του αριθμού είναι μάλλον ο Ωριγένης, όστις τον 3ο αιώνα μ.Χ. στην "Ομιλία εις Γέννεσιν" ταυτίζει τα τρία δώρα με τους "τρεις" Μάγους. Αργότερα, στο σύγγραμμα Excerpta Latina Barbari του 6ου μ.Χ. αιώνα, γραμμένο φυσικά στα λατινικά, συναντάμε για πρώτη φορά τα ονόματά τους. Μετά η μυθολογία τους βγάζει φτερά (ασφαλώς αγγελικά) τόσο που ο Μάρκο Πόλο συναντά στο ταξίδι του το σπίτι του ενός εξ αυτών, ενώ τα λείψανά τους μεταφέρονται στην Αγιά Σοφιά, κατόπιν στο Μιλάνο και σήμερα αναπαύονται στον καθεδρικό ναό της Κολωνίας!

Σε αυτό το σημείο θέλω να ξεκαθαρίσω ότι θεωρώ τα Ευαγγέλια αρκετά αξιόπιστες πηγές, δεδομένου ότι μια πληθώρα ιστορικών αναφορών τους, έχουν εξακριβωθεί και διασταυρωθεί επιστημονικά. Και δεν αναφέρομαι, όταν μιλώ για διασταύρωση, μόνο στους πρώιμους απολογητές του Χριστιανισμού ή σε γνωστικού περιεχομένου παρεμφερή συγγράμματα (τα λεγόμενα "απόκρυφα"), αλλά και σε μαρτυρίες εθνικών, ενίοτε πολέμιων ή χλευαστών της νέας θρησκείας, όπως ο Λιβάνιος, ο Φλάβιος Ιώσηπος ή ο Κέλσος. Αυτό εντούτοις δε σημαίνει πως γράφτηκαν για να υπηρετήσουν την ιστορική ακρίβεια. Αν κανείς προσθέσει το γεγονός ότι κατατέθηκαν αρκετές δεκαετίες μετά τα γεγονότα και, μάλιστα, στην περίπτωση της Γέννησης, χωρίς οι συγγραφείς να είναι αυτόπτες μάρτυρες, εξηγούνται πολλά από τα κενά και τις αντιφάσεις τους. Για να μείνουμε μόνο στα Χριστούγεννα, να επισημάνω ότι ο Λουκάς μιλάει για ταπεινούς βοσκούς κι όχι για επιβλητικούς σοφούς της Ανατολής. Επιπλέον ο ίδιος διαφωνεί στη γενεαλογία του Ιησού με τον Ματθαίο, αφού ο γιατρός φτάνει μέχρι τον Αδάμ, ενώ ο τελώνης σταματά μόλις στον Αβραάμ. Διαφωνούν δε, όχι σαράντα γενιές πίσω, μα ακόμα και στον πατέρα του Ιωσήφ, τον οιονεί παππού του Χριστού. Ιακώβ, λέει ο Ματθαίος. Ηλί, υποστηρίζει ο Λουκάς. Και που έγινε η Γέννηση; "και ελθόντες εις την οικίαν είδον το παιδίον μετά Μαρίας της μητρός αυτού" (Ματθ. 2:11). "και έτεκεν τον υιόν αυτής τον πρωτότοκον, και εσπαργάνωσεν αυτόν και ανέκλινεν αυτόν εν τη φάτνη, διότι ουκ ην αυτοίς τόπος εν τω καταλύματι" (Λουκ. 2:7). Και το "εν τω σπηλαίω" που λέμε στα κάλαντα; Και οι σπηλιές στις αγιογραφίες με θέμα τη Γέννηση; Αυτές μάλλον οφείλουν το χτίσιμό τους σε άλλον εκκλησιαστικό Πατέρα, τον Ιουστίνο, όπως μπορεί κανείς να δει στον "Διάλογο προς Τρύφωνα Ιουδαίον". Ίσως να επηρεάστηκε βέβαια από υπαινιγμούς του εξοβελιστέου "Πρωτευαγγελίου του Ιακώβου".

Ο κατάλογος των ερωτηματικών δε σταματά εδώ. Θα αγγίξω ένα ακόμα θέμα, αυτό της ημερομηνίας της Γέννησης. Όπως είδαμε, ο Ματθαίος μιλάει για τη βασιλεία του Ηρώδη εκείνες τις σωτήριες μέρες. Αντίθετα ο Λουκάς λέει ορθά κοφτά "Εγένετο δε εν ταις ημέραις εκείνες εξήλθε δόγμα παρά Καίσαρος Αυγούστου απογράφεσθαι πάσαν την οικουμένην. Αύτη απογραφή πρώτη εγένετο ηγεμονεύοντος της Συρίας Κυρηνίου" (Λουκ. 2:1-2). Ωραία, θα πει κανείς, και που είναι το πρόβλημα; Το πρόβλημα είναι ότι το κάθαρμα ο Ηρώδης, ο επονομαζόμενος και "Μεγάλος", τα είχε τινάξει από το 4 π.Χ. Και σα να μην έφτανε αυτό, η απογραφή του Κυρηνίου έγινε το 6 μ.Χ., όπως μπορεί να βεβαιώσει οποιοδήποτε σοβαρό ιστορικό εγχειρίδιο. Βέβαια, για τους πρώτους χριστιανούς, αυτό δεν ήταν πρόβλημα, ούτως ή άλλως είχαν διαφορετικό σύστημα χρονολόγησης. Οι Εβραίοι μετρούσαν από κτίσεως κόσμου, οι Έλληνες με τις Ολυμπιάδες, οι Ρωμαίοι από κτίσεως Ρώμης, κάποιοι άλλοι από τον Τρωϊκό Πόλεμο κ.ο.κ. Η ούσια για τους πιστούς ήταν ότι η έλευση του Μεσσία σήμαινε το κλείσιμο του κύκλου της Δημιουργίας και την οσονούπω Δευτέρα Παρουσία. Μόνο όταν περνούσαν οι δεκαετίες και οι αιώνες και ο Δημιουργός αργούσε να φανεί, σκέφτηκαν ότι η Γέννηση του Θεανθρώπου ίσως και να μην ήταν το τέλος, αλλά ένα κομβικό σημείο. Την εισήγηση αυτή έκανε τον 6ο μ.Χ. αιώνα ένας μοναχός σκυθικής καταγωγής, ο Διονύσιος ο αυτοαποκαλούμενος exiguus (μικρός, ταπεινός). Κάπου εκατό χρόνια αργότερα στην Βρετανία παγιώθηκε η ημερομηνία γέννησης του Ιησού ως σημείο μηδέν. Προσοχή! όχι έτος μηδέν, που μου' λεγε κάποιος. Τέτοιο ζώο δεν υπάρχει. Υπάρχει το 1 π.Χ και το 1 μ.Χ. Ο Υιός του Θεού γεννήθηκε σε μια στιγμή, όχι σε έναν ολόκληρο χρόνο! Από τη Βρετανία η νέα σηματοδότηση μεταπήδησε και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Μόνο που δεν τους έβγαιναν οι ημερομηνίες που λέγαμε, όσο κι αν τα μέτραγαν. Οπότε οι σοφοί πρόγονοι του Σαίξπηρ έβγαλαν απλά έναν μέσο όρο και καθάρισαν!

Έχω κάνει κατά καιρούς αυτές τις παρατηρήσεις σε διάφορους πιστούς μεταξύ των οποίων αρκετοί ιερείς και θεολόγοι. Αυτό που συναντώ είναι αμηχανία, ασάφεια και αοριστία. Βέβαια δε θα περίμενε κανείς να μου λυθούν με μια ψιλοκουβέντα τέτοιες απορίες που δεν απαντήθηκαν σε διάρκεια αιώνων. Εντούτοις, και εντελώς καλοπροαίρετα, ο στόχος μου ήταν άλλος, πειραματικός θα έλεγα. Να επιβεβαιώσω δηλαδή ότι όπως στην αρχαιότητα, έτσι και σήμερα οι πιστοί προσπαθούν να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα με συμψηφισμούς και γενικότητες. Τα Ευαγγέλια, βλέπετε, θεωρούνται θεόπνευστα και η απόρριψη έστω και ενός τμήματος τους αποτελεί αμφισβήτηση στη θεϊκή επιφοίτηση. Γι' αυτό και λένε ότι πρέπει να διαβάζουμε τα ευαγγέλια ως ένα, ως μία Αλήθεια. Έτσι προέκυψε στην παράδοση και στην εικονογραφία η φάτνη, η σπηλιά, τα κατοικίδια, οι άγγελοι, οι βοσκοί, το άστρο και φυσικά οι τρεις Μάγοι.

Προσωπικά δε θα είχα κανένα πρόβλημα να διαβάσω τους Ευαγγελιστές σα να 'ταν ένας. Θα μου αρκούσε να έβλεπα τους απολογητές της κυρίαρχης θρησκείας να εφαρμόζουν οι ίδιοι τα πανανθρώπινα διδάγματα της. Την ισότητα, τη δικαιοσύνη, την αγάπη, την ταπεινότητα και την αλληλεγγύη. Τότε θα μπορούσα να δεχτώ και τους τρεις Μάγους μαζί με όλο τους το καραβάνι.

Χρόνια πολλά και καλές γιορτές σε όλους, κι αν μάθετε ποτέ πόσοι ήσαν οι Μάγοι, μη με αφήσετε να λιμνάζω στην άγνοια.

ΚΟΠΕΓΧΑΓΗ ΚΑΙ ΑΗΔΙΕΣ...

Άκου τι λέει εδώ! Μόνο δύο χώρες, οι Η.Π.Α. και η Κίνα παράγουν το 42% των αερίων του θερμοκηπίου παγκοσμίως! Έτσι εξηγείται γιατί έπαιζαν τις κουμπάρες στην Κοπεγχάγη...



Χμμμ...Δηλαδή, αν με μια κίνηση εξαφανίσω ολάκερη τη βιομηχανία -μαζί με τους βιομήχανους- αυτών των δύο χωρών, θα έχω σώσει κατά το ήμιση τον πλανήτη;

Ουάου! Έτσι μου φαίνεται...
Δε μας λες όμως πώς θα κάνεις κάτι τέτοιο, μικρή;

Χε!χε! Γιατί νομίζεις ότι φύλαξα τόσον καιρό την ευχή μου προς τον Άϊ-Βασίλη;